Kocaeli’nin İstanbul sınırına yakın ilçelerinden Darıca, bugünkü adını almadan önce farklı medeniyetlerin izlerini taşıyan çok sayıda isimle anıldı. İlçenin adının geçmişini araştırdığımızda hikâyenin antik dönemden Bizans’a, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e kadar uzandığı görülüyor.
Darıca Belediyesi, Kocaeli Valiliği ve Kocaeli İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün tarihçe sayfalarında ilçenin adının, sahilin yaklaşık 200 metre kuzeyinde bulunan Darıca Kalesi ile bağlantılı olduğu belirtiliyor. Günümüzde kalenin yalnızca bir burcunun ayakta kaldığı aktarılıyor.
Ancak “Darıca” kelimesinin bugünkü biçimine nasıl ulaştığı konusunda tarihî kaynaklarda tek bir isimden doğrudan bugünkü sözcüğe uzanan basit bir süreç yok. Farklı dönemlerde kullanılan adlar, ilçenin yüzyıllar içerisindeki değişimini ortaya koyuyor.
Darıca’nın en eski isimlerinden biri: Kalos Agros
Darıca Kaymakamlığının tarihçesinde yerleşimin Bitinya Krallığı'nın son dönemlerinde kurulmuş olabileceği ve ilk adının “Kalos Agros” olduğu aktarılıyor. Aynı kaynak, Darıca’nın MÖ 378 yılında kurulan Bitinya Krallığı'nın son dönemleriyle ilişkilendirildiğini belirtiyor; ancak bu bilgi kesin bir kuruluş tarihi olarak değil, tarihsel bir değerlendirme olarak sunuluyor.
Kocaeli Ansiklopedisi'ndeki akademik çalışmada da Darıca'nın kuruluşu ve adının etimolojisi hakkında farklı görüşlerin bulunduğuna özellikle dikkat çekiliyor. Çalışmada ilk adının “Kalos Agros” olduğunun tahmin edildiği belirtiliyor.
Bu nedenle Darıca'nın tarihini anlatırken “kesin olarak şu tarihte ve şu adla kuruldu” demektense, kaynakların ortaya koyduğu farklı dönemleri birbirinden ayırmak daha doğru görünüyor.
Darıca Kalesi ismin hikâyesinin merkezinde
Resmî kaynaklarda Darıca'nın bugünkü isminin kökeni anlatılırken özellikle Darıca Kalesi ön plana çıkıyor.
Kocaeli Valiliği ile İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün aktardığı bilgilere göre kale, Bizans döneminde dışarıdan gelebilecek saldırılara karşı kullanılan savunma yapılarından biriydi. Kalenin bilinen eski adı “Tararion”, daha sonraki kaynaklarda geçen adlarından biri ise “Toricion” olarak aktarılıyor.
Darıca Kaymakamlığı da ilçeyi tarihsel olarak bir kale ve savunma yerleşimi şeklinde tanımlıyor. İstanbul'dan doğuya uzanan güzergâha ve körfez geçişine yakınlığı, bölgenin stratejik önem kazanmasında etkili olmuştu.
Tararion’dan Toricion’a: Darıca’nın isimleri değişti
Darıca'nın tarih boyunca kullanılan adları konusunda kaynaklar arasında yazım farklılıkları bulunuyor.
Darıca Belediyesi ve Kocaeli Valiliği tarihçelerinde Tararion ve Toricion isimlerine yer verilirken, Kocaeli Ansiklopedisi'ndeki akademik çalışmada Roma dönemine ait bir haritada Trallia, Bizans öncesinde Tararion, daha sonraki dönemde ise Ritzion adlarının kullanıldığı belirtiliyor.
Bu farklılık önemli. Çünkü ilçenin bugünkü adının yalnızca tek bir eski kelimenin değişmesiyle oluştuğunu söylemek yerine, yüzyıllar boyunca farklı dillerde ve kaynaklarda değişik biçimlerde kaydedildiğini söylemek tarihsel verilerle daha uyumlu.
Bir dönem “Arecu” olarak da anıldı
Darıca’nın isim yolculuğunda dikkat çeken bir başka ad ise Arecu.
Kocaeli Valiliği ve Darıca Belediyesinin tarihçelerine göre 1329'daki Pelekanon/Pelekonon Savaşı sonrasından Cumhuriyet dönemine uzanan süreçte bölgede yaşayan yerli Rumlar Darıca için “Arecu” adını kullanıyordu.
Kocaeli Ansiklopedisi'ndeki çalışmada ise bu isim “Areçu” şeklinde yazılıyor. Aynı çalışma, Osmanlı arşiv kayıtlarında bugünkü Darıca adına yaklaşan çok sayıda farklı yazılış bulunduğunu ortaya koyuyor.
Osmanlı kayıtlarında Taruca, Darucı, Tarıca ve Darıca
Bugünkü “Darıca” adına ulaşan sürecin en dikkat çekici bölümlerinden biri Osmanlı dönemi.
Kocaeli Ansiklopedisi'nde yer alan araştırmaya göre ilçenin adı Osmanlı arşiv ve kaynaklarında Taruca, Darucı, Tarıca, Tarıcı, Darıcı ve Darıca gibi farklı şekillerde kaydedildi.
Bu kayıtlar, bugünkü ismin yüzyıllar içerisinde telaffuz ve yazım bakımından değişerek şekillendiğini gösteriyor.
Evliya Çelebi Darıca’dan nasıl bahsetti?
Darıca’nın adının geçmişine ilişkin en ilgi çekici bilgilerden biri de Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sine dayanıyor.
Kocaeli Valiliği, Kocaeli İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve Darıca Belediyesi tarafından yayımlanan tarihçelerde, Evliya Çelebi'nin yerleşimden “Dar Uca” şeklinde bahsettiği aktarılıyor.
Resmî tarihçelerde Cumhuriyet döneminde kullanılan “Daruca” biçiminin halk dilinde zamanla “Darıca” haline geldiği ve ilçenin bugünkü adını aldığı belirtiliyor.
Peki Darıca adı tam olarak nereden geliyor?
Kaynakları birlikte değerlendirdiğimizde iki noktayı birbirinden ayırmak gerekiyor.
Resmî kurumların anlatımına göre Darıca, adını tarihî Darıca Kalesi'nden alıyor. Bununla birlikte ilçenin ve kalenin adı yüzyıllar boyunca Tararion, Toricion/Ritzion, Arecu/Areçu ve Osmanlı dönemindeki Taruca, Darucı, Tarıca, Darıcı gibi farklı biçimlerde kayıtlara geçti. Evliya Çelebi'de “Dar Uca” biçimi görülürken resmî tarihçelere göre Cumhuriyet dönemindeki “Daruca” kullanımı halk dilinde Darıca biçimini aldı.
Dolayısıyla halk arasında zaman zaman yapılabilecek “darı yetiştirilen yer olduğu için Darıca denildi” gibi kelime benzerliğine dayalı açıklamalardan ziyade, ulaşılabilen resmî ve akademik kaynaklar tarihî kale ve yüzyıllar içinde değişen yer adı geleneğini öne çıkarıyor.
Darıca yalnızca bir isim değil, tarih katmanlarını taşıyor
Bugün Kocaeli'nin önemli sahil ilçelerinden biri olan Darıca'nın adı aslında bölgenin tarihinin küçük bir özeti niteliğinde. Antik ve Bizans dönemlerindeki farklı adlandırmalardan Osmanlı kayıtlarına, Evliya Çelebi'nin “Dar Uca” ifadesinden günümüzdeki Darıca kullanımına kadar uzanan değişim, ilçenin farklı dönemlerden taşıdığı izleri gösteriyor.
