Bugün Gebze denildiğinde akla ilk gelen kavramlardan biri sanayi. Ancak ilçenin bugünkü ekonomik yapısı yüzlerce yıllık bir sanayi geçmişinin sonucu değil. Gebze’nin modern anlamdaki sanayileşmesi esas olarak 1960’lı yıllarda başladı, 1970’lerde hızlandı ve 1980’lerin ortasından itibaren organize sanayi bölgeleriyle yeni bir aşamaya geçti.
Akademik çalışmalar, resmî kurumların kayıtları ve Gebze Organize Sanayi Bölgesi'nin tarihçesi birlikte incelendiğinde bu dönüşümün İstanbul'daki sanayinin kent dışına yönelmesi, D-100 ulaşım koridoru, yeni fabrikalar ve yoğun göçle doğrudan bağlantılı olduğu görülüyor.
1960’lara kadar Gebze sakin bir kasabaydı
Bugünün yoğun nüfuslu ve güçlü ekonomik yapıya sahip Gebze'sini anlamak için 1960 öncesine dönmek gerekiyor.
Gebze'nin şehirsel gelişimini inceleyen akademik araştırmaya göre ilçe, Cumhuriyet'in ilk yıllarından itibaren önemli bir yerleşim olmasına rağmen 1960'lı yıllara kadar sakin bir kasaba görünümünü korudu. Sanayi faaliyetlerinin gelişmesiyle birlikte bu yapı hızla değişmeye başladı.
Nüfus rakamları dönüşümün boyutunu açık şekilde ortaya koyuyor. Akademik çalışmada TÜİK verilerine dayanılarak Gebze şehir nüfusunun 1960'ta 8 bin 18 olduğu belirtiliyor. 1970'te nüfus 18 bin 773'e, 1980'de 58 bin 318'e, 1985'te 92 bin 592'ye ve 1990'da 159 bin 116'ya ulaştı.
Başka bir ifadeyle sanayileşme yalnızca fabrikaları getirmedi; Gebze'nin nüfusunu, konut alanlarını ve şehir yapısını da baştan aşağı değiştirdi.
Kırılma noktası 1960’lı yıllar oldu
“Gebze ne zaman sanayileşmeye başladı?” sorusuna verilebilecek en net cevap, 1960'lı yılların başı ve özellikle ikinci yarısı.
İstanbul Üniversitesi bünyesinde hazırlanan akademik çalışmada Cumhuriyet dönemi Gebze'sinin ilk önemli sanayi kuruluşlarından biri olarak 1961 yılında kurulan Çayırova Cam Fabrikası gösteriliyor.
Bu yatırımı daha sonra Chrysler, Arçelik ve Kimya Dermen — sonraki adıyla Henkel — gibi büyük sanayi kuruluşlarının yatırımları izledi. Aynı araştırmada Polisan Kimya da bölgedeki erken dönem sanayi kuruluşları arasında gösteriliyor.
Asıl hızlanmanın ise 1965 sonrasında yaşandığı belirtiliyor. Devlet teşvik kredilerinin de etkisiyle Gebze ve yakın çevresi hızlı bir sanayileşme ve kentleşme dönemine girdi.
İstanbul’daki fabrikalar neden Gebze’ye yöneldi?
Gebze'nin sanayileşmesini yalnızca ilçenin kendi içindeki gelişmelerle açıklamak mümkün değil.
Sürecin arkasındaki en önemli faktörlerden biri İstanbul sanayisinin merkezden çevreye doğru taşınmasıydı.
1960'ların ikinci yarısından itibaren İstanbul'dan çıkan sanayi tesislerinin oluşturduğu yeni yerleşim düzeninin Gebze ve çevresinin ekonomik gelişimini doğrudan etkilediği akademik araştırmalarda belirtiliyor. Sanayi tesisleri özellikle İstanbul-İzmit arasında ana ulaşım yollarının çevresinde yoğunlaşmaya başladı.
1966 İstanbul Sanayi Nazım Planı da bu süreç açısından önemliydi. Akademik çalışmalara göre planlama kararları büyümenin Doğu Marmara ve Trakya alt bölgelerine yönelmesini öngörüyor; 1960'ların sonu ve 1970'lerde İstanbul'un doğu kesimi ile Kocaeli hattı sanayi kuruluşları açısından giderek daha cazip hale geliyordu. İstanbul'da yer bulmakta zorlanan veya merkezden uzaklaşan sanayi kuruluşları Gebze'den başlayarak Kocaeli'nin doğusuna doğru yayılmaya başladı.
E-5, Gebze’nin sanayi omurgası haline geldi
Bugünkü D-100, eski adıyla E-5, Gebze'nin sanayileşmesinde kilit rol oynadı.
1960'ların ikinci yarısından 1980'lere kadar sanayi kuruluşlarının önemli bölümü bu ulaşım koridorunun çevresinde gelişti. Akademik araştırmalarda İstanbul-İzmit arasındaki yaklaşık 100 kilometrelik hattın zamanla büyük işletmelerin öncülük ettiği güçlü bir sanayi kuşağına dönüştüğü belirtiliyor.
Gebze Kaymakamlığı da ilçenin sanayisinin doğu-batı doğrultusunda gelişmesini ulaşım bağlantılarıyla ilişkilendiriyor. D-100 ve TEM'in yanı sıra demiryolu, liman ve havalimanlarına erişim imkânı, bölgenin üretim ve lojistik açısından avantajını artırdı.
1970’lerde sanayileşme daha da hızlandı
1960'lar başlangıç dönemiyse 1970'ler Gebze'de sanayinin belirleyici kent fonksiyonuna dönüştüğü dönem olarak öne çıkıyor.
Gebze'nin şehirsel büyümesini inceleyen araştırmaya göre 1970 sonrasında uygulanan sanayi politikaları ilçenin sanayi fonksiyonunu güçlendirdi. Aynı dönemde İstanbul'daki sanayinin merkezden uzaklaşması Gebze'ye taşınan tesislerin sayısını artırdı.
Fabrikalar arttıkça iş gücü ihtiyacı da büyüdü.
Türkiye'nin farklı bölgelerinden çalışmak için Gebze'ye gelen nüfus, yeni konut bölgelerinin oluşmasına ve yerleşimin hızla genişlemesine neden oldu. Sanayi böylece Gebze'nin yalnızca ekonomisini değil, demografik ve mekânsal yapısını da değiştiren temel unsur haline geldi.
1960’larda fabrikalar geliyordu, bugün rezidans ve ticaret geliyor
Gebze'nin dönüşümünü ilginç hale getiren asıl karşılaştırma burada ortaya çıkıyor.
1960'lı ve 1970'li yıllarda Gebze'deki boş arazilerin gündemi fabrikalardı. Bugün ise özellikle yerleşim alanlarında yeni yatırım gündeminin önemli bölümünü markalı konut, rezidans, AVM, ofis ve ticari projeler oluşturuyor.
Bu durum Gebze'nin sanayiden vazgeçtiği anlamına gelmiyor. Aksine ortaya iki farklı Gebze çıkıyor: Bir tarafta GOSB ve diğer organize sanayi bölgelerinde üretimini sürdüren güçlü sanayi Gebze'si; diğer tarafta konut, ticaret, ofis, ulaşım ve sosyal yaşam yatırımlarıyla yeniden şekillenen kent merkezi.
Kocaeli Büyükşehir Belediyesi'nin 2026 yılı imar gündeminde de Gebze'ye ilişkin çok sayıda plan değişikliği bulunuyor. Cumhuriyet Mahallesi'nde Fatih GTÜ Marmaray Tren İstasyonu Otopark Projesi'nin planlara işlenmesi bunlardan biri. Bu da artan yapılaşmayla beraber ulaşım ve otopark altyapısının planlama gündemindeki önemini gösteriyor.
Gebze’nin ikinci büyük dönüşümü başlamış olabilir
Gebze'nin yaklaşık 65 yıllık gelişimine bakıldığında ortaya dikkat çekici bir tablo çıkıyor. İlçenin birinci büyük dönüşümü 1960'larda sanayileşmeyle başladı. Fabrikalar geldi, nüfus arttı ve küçük yerleşim kısa sürede büyük bir sanayi kentine dönüştü.
Bugün ise Gebze'nin önünde farklı bir dönüşüm bulunuyor. Üretim ortadan kalkmıyor; fakat sanayinin yanına güçlü bir hizmet, ticaret, konut ve sosyal yaşam ekonomisi ekleniyor.
