İngiltere'nin kışkırtmaları ve askerî desteğiyle Hakkâri bölgesinde patlak veren bu isyan, Ankara hükümetinin bölgedeki hâkimiyetini hedef alırken Musul Harekâtı planlarını da doğrudan sekteye uğratmıştır.
Nasturi Ayaklanması'nın Arka Planı ve İngiltere'nin Rolü
I. Dünya Savaşı döneminde Osmanlı Devleti'ne karşı konumlanan ve bir kısmı Rus İmparatorluğu bölgesine çekilen Nasturiler, Kurtuluş Savaşı sonrasında İngiliz diplomasisinin ilgi odağı haline geldi. Türkiye ile Birleşik Krallık arasında Musul Sorunu üzerindeki gerilimin tırmandığı 1924 yılında, İngiliz hükümeti bölgedeki Süryani ve Nasturi aşiretlerini silahlandırarak finansal destek sağladı.
Londra Başpiskoposluğu misyonerlerinin bölgedeki propagandaları ve İngiltere'nin kışkırtmaları sonucunda, Van'ın güneyinden Siirt, Mardin ve Irak sınırına kadar uzanan hatta geniş çaplı bir başkaldırı başladı. İsyancıların güvenlik güçlerine saldırması ve iki jandarmayı şehit etmesi üzerine durum askeri bir krize dönüştü.
İsyancı Kürt İstiklal Cemiyeti İle Olan Bağı
Bir taraftan bunlar yaşanırken Erzurum'da Cİbranlı Halid tarafından Kürt İstiklal Cemiyeti gizlice kuruldu ve bir isyan hazırlığı başlatıldı. Fakat Beytüşşabab ve İhsan Nuri Bey'in Beytüşşebap'ta ordudan firar etmesi konusu bu planda yoktu. Daha sonra çıkacak Şeyh Said İsyanı Kürt İstiklal Cemiyetinin bir planıydı
7. Kolordu'nun Harekâtı ve İngiliz Hava Saldırıları
Ayaklanmayı bastırmak üzere 7. Kolordu Komutanı Cafer Tayyar Paşa (Eğilmez) görevlendirildi. Ancak Türk birliklerinin isyancıları sıkıştırması üzerine İngiliz hava kuvvetleri doğrudan devreye girdi. Irak sınırını ihlal eden İngiliz uçakları, Türk mevzilerini ve ikmal yollarını bombalamaya başladı.
Genelkurmay Başkanlığı ve Ankara yönetimi, İngiliz bombardımanlarına karşı Zaho ve İmadiye'deki İngiliz hava üslerinin hedef alınmasını ve gerekirse bölgenin işgal edilmesini değerlendirdi. Sınır hattında yaşanan yoğun çatışmalarda Türk ordusu 14 şehit ve 43 yaralı verdi.
İsyanın Bastırılması ve Valto Dağı Çatışmaları
Türk Silahlı Kuvvetleri'nin kararlı operasyonları neticesinde, sığındıkları mağaralarda kuşatılan Nasturi unsurları etkisiz hale getirildi. 24 Eylül 1924 tarihinde Valto Dağı tamamen temizlendi ve sağ kalan isyancılar İngiliz mandası altındaki Irak'a kaçmak zorunda kaldı.
Ancak Bido köyü çevresinde yaşanan ani baskınlar ve yerel çatışmaların ardından, 26 Eylül 1924 itibarıyla Nasturi Ayaklanması kesin olarak bastırıldı.
Diplomatik Süreç ve Musul'un Kaybına Giden Yol
Nasturi İsyanı, Türkiye'nin Musul'a yönelik muhtemel bir askerî harekât düzenlemesini engelleyerek İngiltere'nin masadaki elini güçlendirdi. İsyanın ardından yaşanan diplomatik gelişmeler şu şekilde şekillendi:
-
Milletler Cemiyeti Raporu: Türkiye, Asurîlerin ayrılıkçı taleplerinin meşru olmadığını ve dış güçlerce kışkırtıldığını belirtti. Buna karşın Milletler Cemiyeti komisyonu, Türkiye aleyhine taraflı raporlar yayımladı.
-
Ankara Antlaşması (5 Haziran 1926): İsyanın getirdiği askerî ve diplomatik baskılar neticesinde imzalanan antlaşma ile Türkiye-Irak sınırı çizildi ve Musul Vilayeti, İngiliz mandasındaki Irak'a bırakıldı.
-
İngiltere'nin Verdiği Sözler: İngiltere'nin bağımsız veya özerk bir Hristiyan devleti vaat ettiği Nasturiler, antlaşma sonrası Musul ve Irak topraklarında yalnız bırakılarak büyük bir hayal kırıklığına uğradı.
Sonuç
Nasturi Ayaklanması, genç Türkiye Cumhuriyeti'nin doğu sınırlarının güvenliğini sağlama mücadelesinde kritik bir sınav olmuştur. Askerî başarıyla bastırılan isyan, ne yazık ki İngiltere'nin bölgedeki jeopolitik oyunları ve petrol kaynaklarını kontrol etme stratejisi nedeniyle Musul'un Türkiye sınırları dışında kalmasında belirleyici bir rol oynamıştır.
