Bugün Türkiye'nin en önemli sanayi ve üretim merkezlerinden biri olan Gebze, yalnızca ekonomik yapısıyla değil, binlerce yıllık geçmişiyle de dikkat çekiyor. Peki hemen herkesin bildiği Gebze ismi nereden geliyor, ilçenin eski adı neydi?
Gebze Belediyesi ile Kültür ve Turizm Bakanlığı kaynakları incelendiğinde ilçenin adının kökeninin antik çağlara kadar uzandığı görülüyor. Ancak “Gebze” kelimesinin nasıl ortaya çıktığı konusunda tarihçiler arasında tek ve kesin olarak kabul edilmiş bir açıklama bulunmuyor.
Gebze’nin eski adı Dakibyza mıydı?
Gebze Belediyesi'nin tarihçesine göre bugünkü Gebze çevresinde, Bitinya Krallığı döneminde Dakibyza ve Libyssa adıyla anılan eski yerleşimler bulunuyordu. Kaynaklarda bu dönem MÖ 281-246 yılları arasına tarihleniyor.
Kocaeli İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün bölge tarihine ilişkin kayıtlarında ise antik yerleşimler sıralanırken “Dakibyza (Gebze)” ifadesi açık biçimde kullanılıyor. Aynı kaynakta Libyssa ise Diliskelesi bölgesiyle ilişkilendiriliyor.
Bu nedenle Gebze adının kökeni konusunda öne çıkan görüşlerden biri, bugünkü ismin yüzyıllar içerisinde Dakibyza adının değişime uğramasıyla ortaya çıktığı yönünde.
Dakibyza’dan Gebze’ye uzanan değişim
Gebze Belediyesi'nin aktardığı bilgilere göre Roma ve Bizans dönemlerinde Dakibyza adı kullanılırken farklı dönemlerde bölgenin ismi değişik biçimlerde kayıtlara geçti.
Tarihsel kaynak ve araştırmalarda Gebseh, Gebisseh, Gjabseh, Gekbuze, Ghviza, Gavize, Dschebse, Dschebize ve Gebize gibi farklı yazılışlarla karşılaşılıyor.
Osmanlı arşiv belgelerinde ise tarihçi İbrahim Hakkı Konyalı'nın aktardığı şekliyle Geybüyze, Geybüveyze, Geyibüveyze, Geyiboyze ve Geykivize gibi farklı kullanımların bulunduğu belirtiliyor.
Bütün bu farklı yazımlar, yer adının yüzyıllar içerisinde dil ve telaffuz değişikliklerine uğrayarak bugünkü Gebze biçimini almış olabileceği görüşünü destekliyor.
Gebze adı “Gel bize” sözünden mi geliyor?
Gebze isminin kökeni hakkında halk arasında anlatılan oldukça ilginç bir başka görüş daha bulunuyor.
Buna göre bölgenin Bizans ile Osmanlı arasında mücadelelere sahne olması nedeniyle “Gel bize” veya “Bize gel” ifadelerinin zaman içerisinde değişerek Gebze'ye dönüştüğü ileri sürülüyor.
Gebze Belediyesi'nin tarihçe sayfasında da bu görüşe yer veriliyor. Ayrıca Evliya Çelebi'nin 17. yüzyıldaki Seyahatname'sinde Gebze adını “Gelbize” ile ilişkilendirdiği aktarılıyor.
Ancak bu açıklama, Gebze adının kesin kökeni olarak değil, tarih boyunca ortaya atılmış görüşlerden biri olarak değerlendirilmeli.
Bilimsel araştırmalarda Dakibyza bağlantısı dikkat çekiyor
Gebze Belediyesi tarafından yayımlanan akademik bir çalışmada da Gebze'nin ilk ve orta çağ kaynaklarında geçen Dakibyza veya Libyssa yerleşimleri üzerine kurulmuş olabileceği değerlendiriliyor.
Çalışmada bu görüşün hem isim benzerliği hem de eski seyahatnamelerde yerleşimler arasında verilen mesafeler üzerinden ele alındığı belirtiliyor.
Bu bilgiler ışığında, Gebze isminin Dakibyza başta olmak üzere bölgenin antik dönem isimlerinden zaman içerisinde dönüşmüş olması güçlü tarihsel açıklamalardan biri olarak öne çıkıyor. “Gel bize” anlatısı ise kaynaklarda yer almakla birlikte alternatif bir etimoloji olarak aktarılıyor.
Gebze’nin tarihi Bitinya dönemine uzanıyor
Gebze'nin bulunduğu Kocaeli Yarımadası'nın bilinen tarihi MÖ 12. yüzyıla kadar uzanıyor. Bölge, Asya ile Avrupa arasındaki stratejik konumu nedeniyle farklı uygarlıklara ev sahipliği yaptı.
Osmanlı döneminde ise Gebze'nin gelişiminde Orhan Gazi önemli rol oynadı. Gebze Belediyesi, bugünkü Gebze'nin kurucusu olarak Orhan Gazi'yi gösteriyor ve bölgenin 14. yüzyılda Osmanlı yönetimine girdiğini belirtiyor.
Böylece bugün yüz binlerce kişinin yaşadığı ve Türkiye sanayisinin önemli merkezlerinden biri olan Gebze'nin adı da antik çağlardan Osmanlı'ya, Osmanlı'dan günümüze uzanan uzun bir tarihsel dönüşümün izlerini taşıyor.
