Türkiye'nin yakın tarihindeki en büyük felaketlerden biri olan 12 Kasım 1999 Düzce depreminin üzerinden 27 yıl geçti. 17 Ağustos'ta Gölcük merkezli 7,4 büyüklüğündeki depremle sarsılan Doğu Marmara, yalnızca 87 gün sonra ikinci büyük yıkımı yaşadı. 12 Kasım'da saat 18.57'de meydana gelen 7,2 büyüklüğündeki deprem, özellikle Düzce ve Kaynaşlı'da ağır hasara neden oldu.
Resmî kayıtlara göre 17 Ağustos depreminde 17 bin 480 kişi hayatını kaybetti. Düzce Valiliğinin verilerine göre ise 12 Kasım depreminde 845 kişi yaşamını yitirirken 2 bin 678 kişi yaralandı.
İki deprem yalnızca büyük can kayıplarına yol açmadı. Gölcük'te kıyı şeridinin bir bölümünü denizin altında bıraktı, sanayi tesislerinde yangınlara neden oldu, ulaşım ve sağlık hizmetlerini aksattı. Aradan geçen 27 yılda yapılan bilimsel araştırmalar, yaşanan felaketlerin birbirleriyle bağlantısını ve kentlerin taşıdığı riskleri daha açık biçimde ortaya koydu.
17 AĞUSTOS'TA KIRILAN FAY 12 KASIM'I TETİKLEDİ
17 Ağustos 1999'da saat 03.02'de meydana gelen Gölcük depremi yaklaşık 45 saniye sürdü. Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerindeki kırılma, Kocaeli başta olmak üzere Sakarya, Yalova, İstanbul, Bolu ve Düzce'yi etkiledi.
Ancak yer kabuğundaki hareketlilik 17 Ağustos'ta sona ermedi. Deprem sırasında Düzce fayının batıdaki yaklaşık 30 kilometrelik bölümü kırılırken doğudaki bölümde gerilme birikimi arttı.
Düzce Valiliği ile Düzce Üniversitesinin yayımladığı bilimsel bilgilere göre 12 Kasım depremi, aynı fayın doğudaki yaklaşık 43 kilometrelik bölümünün kırılmasıyla meydana geldi. Böylece 73 kilometre uzunluğundaki Düzce fayı, 87 gün arayla gerçekleşen iki büyük depremde kırılmış oldu.
Uluslararası bilimsel araştırmalarda da 17 Ağustos depreminden kaynaklanan gerilme değişimlerinin, 12 Kasım'daki kırılmanın meydana gelmesinde etkili olduğu ortaya konuldu.
DENİZİN ALTINDA KALAN KIYILAR VE RAFİNERİ YANGINI
17 Ağustos depreminin Kocaeli'de bıraktığı en dikkat çekici izlerden biri, İzmit Körfezi'nin güney kıyılarında meydana gelen değişimler oldu.
Gölcük'ün Kavaklı ve Değirmendere bölgelerinde kıyı çökmeleri ile denizaltı heyelanları yaşandı. Değirmendere Çınarlık Meydanı çevresindeki bazı binalar, araçlar ve iskeleler su altında kaldı. Kıyı çizgisinin değiştiği bölgede depremin izleri bugün hâlâ denizin altında bulunuyor.
Depremin bir başka önemli sonucu ise TÜPRAŞ İzmit Rafinerisi'nde meydana gelen yangınlardı. Sarsıntının sanayi tesislerindeki yapılara ve depolama sistemlerine zarar vermesiyle başlayan yangınlar günlerce sürdü.
Rafinerideki yangınla mücadele, elektrik ve su teminindeki hasar nedeniyle de güçleşti. Böylece deprem, yalnızca konutların değil, tehlikeli madde barındıran sanayi kuruluşlarının da afet planlamasında özel olarak ele alınması gerektiğini gösterdi.
DÜZCE'DE İTFAİYE BİNASI BİLE YIKILDI
12 Kasım depreminde yaşanan en çarpıcı olaylardan biri, afetle mücadele etmekle görevli kurumların da ağır hasar görmesiydi.
Düzce Üniversitesi Deprem Uygulama ve Araştırma Merkezinin aktardığı bilgilere göre Düzce İtfaiye Müdürlüğünün binası yıkıldı. İtfaiyecilerin ve araçların enkaz altında kalması nedeniyle deprem sonrasında çıkan yangınlara çevre yerleşimlerden gelen ekipler müdahale edebildi.
Düzce Devlet Hastanesinin eski bloğu da yıkılırken diğer bölümlerinde hasar meydana geldi. Yaralılara ilk müdahaleler sınırlı imkânlarla hastane bahçesinde yapıldı.
Yıkılan binaların kapattığı yollar ise yaralıların taşınmasını ve kurtarma ekiplerinin bölgeye ulaşmasını güçleştirdi.
Deprem sırasında Bolu'ya bağlı bir ilçe olan Düzce, felaketten yaklaşık bir ay sonra, 9 Aralık 1999'da Türkiye'nin 81'inci ili oldu.
KOCAELİ'NİN ALTINDAN HANGİ FAYLAR GEÇİYOR?
Aradan geçen 27 yıla rağmen Kocaeli'nin deprem tehlikesi ortadan kalkmış değil. Türkiye'nin en önemli aktif fay sistemlerinden Kuzey Anadolu Fayı'nın kuzey kolu, kentin güney kesiminden ve İzmit Körfezi boyunca uzanıyor.
Kocaeli İl Afet Risk Azaltma Planı'na göre fay, Sapanca Gölü'nün güneyinden Gölcük'e kadar devam ediyor. Gölcük ile Karamürsel arasında büyük ölçüde deniz içinden geçen fay sistemi, batıya doğru Marmara Denizi'ne uzanıyor.
Ancak bir yerleşim yerinin deprem riski yalnızca fay hattına uzaklığıyla belirlenmiyor. Binaların mühendislik özellikleri, zeminin yapısı, yer altı suyu seviyesi, nüfus yoğunluğu ve altyapının durumu da olası kayıplarda belirleyici oluyor.
Özellikle gevşek ve suya doygun zeminlerde meydana gelebilen sıvılaşma, 1999 depremlerinde ağır hasarın nedenleri arasında yer aldı. Bu nedenle yeni yapılaşma alanlarının belirlenmesinde ayrıntılı zemin araştırmaları önem taşıyor.
160 BİN BİNA TARANDI, DÖNÜŞÜM İHTİYACI SÜRÜYOR
Kocaeli'de deprem risklerini azaltmaya yönelik çalışmalar devam ederken kentin yapı stokuyla ilgili açıklanan veriler dikkat çekiyor.
Kocaeli Büyükşehir Belediye Başkanı Tahir Büyükakın, Ağustos 2026'da yaptığı açıklamada 1999 depreminden önce inşa edilmiş yaklaşık 160 bin binanın taramasının tamamlandığını bildirdi.
Büyükakın, zemin koşulları ve yapıların mevcut durumuna ilişkin değerlendirmeler sonucunda yaklaşık 150 bin bağımsız birimin dönüştürülmesi gerektiğini de belirtti.
Büyükşehir Belediyesi ayrıca 7 ilçe ve 14 bölgede yaklaşık 5 bin bağımsız birimi kapsayan kentsel dönüşüm süreci başlattı. Proje kapsamında incelenen 5 bin 732 bağımsız bölümün yüzde 82'si riskli olarak değerlendirildi.
Ancak bu oran, Kocaeli'deki bütün yapıların yüzde 82'sinin riskli olduğu anlamına gelmiyor. Veriler, dönüşüm projesi kapsamında değerlendirilen bağımsız bölümleri kapsıyor.
Öte yandan Gebze ve Darıca'da yaklaşık 8 bin 700 hektarlık alanda mikrobölgeleme çalışmaları başlatıldı. Bu araştırmalarla zeminin jeolojik ve jeofizik özelliklerinin ayrıntılı biçimde belirlenmesi, sonuçların imar ve dönüşüm kararlarında kullanılması hedefleniyor.
Yapı taramalarının tamamlanması önemli bir aşama olsa da kentteki bütün yapıların güvenliğinin kesin olarak belirlendiği anlamına gelmiyor. Ayrıntılı mühendislik incelemeleri, gerekli güçlendirmeler ve dönüşüm uygulamaları depreme hazırlık sürecinin temel unsurları arasında bulunuyor.
NACİ GÖRÜR: BÜTÜN ENERJİMİZİ DİRENÇLİ KENTLERE VERMELİYİZ
Yer bilimci Prof. Dr. Naci Görür, depremlerden sonra yaptığı açıklamalarda yalnızca fayların konumunu tartışmanın yeterli olmadığını, asıl hedefin kentleri depreme dirençli hale getirmek olması gerektiğini vurguluyor.
Görür, Şubat 2023'te İzmir'de düzenlenen deprem hazırlık toplantısında, can kayıplarını önlemek için çalışmaların dirençli kentlere yöneltilmesi gerektiğini ifade etti.
Aynı yıl TBMM Deprem Araştırma Komisyonunda yaptığı sunumda ise afet hazırlığının yalnızca sağlam binalar inşa etmekten ibaret olmadığını anlattı.
Görür'e göre kent yöneticilerinin deprem konusunda eğitimli olması, halkın bilinçlendirilmesi, zeminin ayrıntılı biçimde araştırılması ve kritik altyapının güçlendirilmesi gerekiyor.
Özellikle yapı stokunun incelenmesine dikkat çeken Görür, riskli yapılar için şu ifadeleri kullandı:
"Ya güçlendireceksiniz ya da yıkacak, kentsel dönüşüme sokacaksınız."
Görür, aynı toplantıda deprem hazırlığının ekonomik boyutunu da gündeme getirdi. Bir depremde üretimin durmasının yalnızca afetten etkilenen kenti değil, ülke ekonomisini de etkileyebileceğini belirtti.
DEPREME DİRENÇLİ KENTLER NASIL OLUŞTURULUR?
Depreme dirençli kent yaklaşımı, binaların yıkılmasını önlemenin yanında afet sonrasında şehir yaşamının sürdürülebilmesini de kapsıyor.
Bunun için hastanelerin, itfaiye merkezlerinin, ulaşım yollarının, içme suyu, elektrik, doğalgaz ve haberleşme sistemlerinin depreme karşı hazırlanması gerekiyor.
Nitekim 12 Kasım 1999'da Düzce'de itfaiye ve hastane binalarının gördüğü hasar, kritik kamu hizmetlerinin kesintiye uğramasının afetin sonuçlarını nasıl ağırlaştırabileceğini gösterdi.
Kocaeli açısından sanayi tesisleri de ayrı bir önem taşıyor. Kimyasal madde depolama alanlarında meydana gelebilecek sızıntılar, rafineri yangınları ve enerji kesintileri, depremin ardından yeni tehlikeler oluşturabiliyor.
Depreme dirençli kentler için riskli yapıların belirlenmesi, yapı denetimlerinin etkin biçimde sürdürülmesi, zemin özelliklerine uygun imar planları hazırlanması ve mevcut altyapının dayanıklılığının artırılması gerekiyor.
Mahalle ölçeğinde toplanma alanlarının korunması, tahliye güzergâhlarının belirlenmesi ve geçici barınma imkânlarının hazırlanması da bu sürecin parçalarını oluşturuyor.
27 YILIN ARDINDAN AYNI SORU
17 Ağustos ve 12 Kasım 1999 depremleri, Doğu Marmara'da yalnızca binaların değil, ulaşımın, sanayinin ve kamu hizmetlerinin de büyük bir depremden nasıl etkilenebileceğini gösterdi.
Bugün Kocaeli'de yapı taramaları, kentsel dönüşüm ve zemin araştırmaları sürüyor. Ancak açıklanan dönüşüm ihtiyacı, yapılması gereken çalışmaların henüz tamamlanmadığını da ortaya koyuyor.
İki büyük depremin 27'nci yılında temel mesele artık depremin ne zaman meydana geleceğini bilmekten çok, yeni bir deprem yaşandığında kentlerin ne kadar ayakta kalabileceği ve hayatın ne ölçüde sürdürülebileceği.
