Sabah kahvaltılarından akşam sohbetlerine kadar hayatın her anında yer alan çay, günümüzde Türk kültürünün vazgeçilmez bir parçası. Kişi başı yıllık ortalama 6,87 kilogram tüketimle Türkiye, dünyada açık ara zirvede oturuyor. Ancak bu topraklarda çayın hikayesi sanıldığı kadar eskiye dayanmıyor. Osmanlı İmparatorluğu döneminde yaklaşık 400 yıl boyunca gündelik hayatın merkezinde kahve yer alıyordu. Çay ise o dönemlerde erişimi zor ve oldukça pahalı bir ithal üründü. Savaşlar, ekonomik zorluklar ve Cumhuriyet dönemindeki stratejik tarım hamleleri, toplumun damak tadını baştan aşağı değiştirdi. Peki, çay Türkiye'ye ne zaman geldi? Osmanlı'nın kahveden çaya geçiş süreci nasıl yaşandı? İşte, bir imparatorluğun çöküşüyle başlayıp Rize'nin yamaçlarında yeşeren o tarihi değişimin ayrıntıları.
ÇAY NE ZAMAN MİLLİ İÇECEĞİMİZ OLDU?
Osmanlı topraklarına 16. yüzyılda Yavuz Sultan Selim döneminde giren kahve, dört asır boyunca sosyal hayatın kalbinde yer aldı. "Bir fincan kahvenin kırk yıl hatırı vardır" sözünü kültürüme kazandıran bu dönemde çay, sadece zenginlerin ulaşabildiği pahalı bir içecekti. Öyle ki 1867 yılına ait bir kıraathane ilanında kahve 20 kuruşa satılırken, çayın fiyatı 40 kuruş olarak kayıtlara geçti. Ancak Birinci Dünya Savaşı bu durumu tamamen tersine çevirdi. Savaşın ardından kahvenin anavatanı Yemen'in kaybedilmesi, Kuzey Afrika ve Arabistan ile bağların kopması kahveyi ulaşılmaz bir ithal ürüne dönüştürdü. Ekonomik çöküş ve döviz sıkıntısı bir araya gelince, halk zorunlu olarak yeni bir içecek arayışına girdi.
TÜRKLER ÇAY İÇMEYE NE ZAMAN BAŞLADI?
Kahve ithalatının durma noktasına gelmesiyle birlikte Cumhuriyet'in ilk yıllarında yerel üretime ağırlık verildi. Bölgesel kalkınmayı sağlamak ve ithalat yükünü hafifletmek amacıyla 1924 yılında çıkarılan 407 sayılı Kanun ile Rize ve çevresinde çay tarımının temelleri atıldı. Asıl tarihi hamle ise 1937 yılında Ziraat Mühendisi Zihni Derin'in öncülüğünde hayata geçti. Sovyetler Birliği'nden getirilen çay tohumlarıyla Rize'de üretime başlandı. Rivayete göre, ilk tohumlar sınırda dikkat çekmemesi için bir bastonun içine saklanarak Türkiye'ye getirildi. 1938 yılında yapılan ilk yaş çay hasadının ardından, 1940'ta çıkarılan 3788 sayılı Çay Kanunu ile üretim devlet güvencesine alındı. Türkiye'nin ilk çay fabrikası ise 1947'de Rize'de kurularak üretime başladı.
ÇAY TÜRKİYE'DE NASIL YAYGINLAŞTI?
Çayın Türk halkının sofralarına kalıcı olarak yerleşmesi, ardı ardına yaşanan küresel krizlerle hız kazandı. İkinci Dünya Savaşı yıllarında kahve ithalatının yeniden kesintiye uğraması ve 1979-1980 dönemindeki şiddetli döviz krizleri, kahve tiryakilerini tamamen çaya yönlendirdi. Kahvehaneler isimlerini korusa da artık sadece çay servis edilen mekanlara dönüştü. Bugün Rize, Türkiye'nin çay üretiminin yüzde 85'ini tek başına karşılıyor. 90 yıl önce bu topraklarda neredeyse hiç bilinmeyen bu içecek, 2022 yılında UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras listesine girerek Türk kültürüyle olan köklü bağını tüm dünyaya kanıtladı.